Davlat ilmiy-texnika dasturlari

 Davlat ilmiy-texnika dasturlari doirasida bajarilayotgan ilmiy tadqiqot ishlarining natijalari

O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Fan va texnologiyalarni rivojlantirishni muvofiqlashtirish qo‘mitasining qisqa, o‘rta va uzoq muddatga mo‘ljallangan, davlat mablag‘lari asosida moliyalashtirilgan  davlat ilmiy-texnik dasturlari doirasida amalga oshirilayotgan 2012-2016 yillarga mo‘ljallangan fundamental, 2015-2017 yillarga mo‘ljallangan amaliy hamda 2016-2017 yillarga mo‘ljallangan yosh olimlarning amaliy jami joriy yilda 8 ta loyiha asosida 392 014 ming  so‘m  miqdorida ilmiy tadqiqot ishlari bajarilgan.

2-diagramma

Davlat ilmiy-texnik dasturlari grantlari(ming so‘m hisobida)

 

 F-4-07. “Statistik fizika modellarining chiziqli bo‘lmagan integral tenglamalari va ularning tadbiqlari” loyihasi bo‘yicha Muhit xossalarini akustik to‘lqinlar yordamida o‘rganish uchun geofizikada ko‘p ishlatiladigan Bolsman modelidan foydalanilgan. Ushbu model asosida ikkinchi tartibli giperbolik tipdagi integro-differensial tenglama uchun muhit xossalarini o‘rganish yuzasidan teskari masala tadqiq etilgan. Masala echimining mavjudligi va yagonaligi teoremasi isbot etilgan. Ushbu masala bilan  bog‘liq bo‘lgan Volterra tipidagi integral tenglamalar sistemasi uzluksiz funksiyalar fazosida vaznli normalarni kiritish yordamida echilgan. Sistema yagona echimga ega bo‘lishi uchun berilgan funksiyalarga nisbatan zaruriy va etarli shartlar olingan. Keli daraxti ustida aniqlangan bir kasr-tartibli diskret Laplasian qurilgan. Bu Laplasianga mos SHryodinger tenglamasining davriy to‘lqin funksiyalari to‘la tasniflangan.

Loyiha rahbari f.-m.f.d., dots. D.Q.Durdiyev.

F7-20 “Ketoaldegid va ketoefirlarning hosilalari va        komplekslari; ularning tuzilishi va xossalari” loyihasi bo‘yicha ketoefirlar sifatida tanlangan 5,5-dimetil-2,4-dioksogeksan kislota efirlari atsilgidrazonlari sintez qilingan, ularning qattiq holda va eritmadagi tuzilishi, tautomeriyasi o‘rganilgan. YAngi ligandlar sintez qilingan, ularning tarkibi element analizi bilan o‘rganilgan, hamda tuzilishi aniqlash uchun individual moddalar tozalab olingan va fizik-kimyoviy tadqiqot usullari bilan o‘rganilgan. Atsetosirka kislota etil efiri bilan to‘yingan karbon kislotalar (sirka, propion, izomoy)  va aromatik kislotalari (benzoy, para-metoksi-benzoy, para-nitroben-zoy)ning gidrazidlari hamda N,N-dimetilgid-razin bilan kondensat-lanish mahsulotlari sintez qilingan. Ularning kristall holdagi va eritmadagi tuzilishi IQ-, YAMR spektral usullari bilan isbotlangan.

Salitsin aldegidi va orto-oksiatsetofenonlarning 2-aminofenol, 2-aminotiofenol, 4-nitro-2aminofenol, 4-feniltiosemikarbazin va dikarbon kislota digidrazidlari bilan kondensatlanish mahsulotlarining to‘lishi talqin qilindi.

- salitsil aldegidining 2-amino-5-etil-1,3,4-tiadiazol va atsetilatseton bilan qo‘shma konsatlanishi amalga oshirilgan;

IK- va RSA usullari yordamida molekula tarkibida uchta halqali fragment mavjudligi isbotlangan;

- yangi sintez qilingan geksadentatli, ikkita kompleks hosil qiluvchi markazga ega ligandlarning eritmada diketo, - keto-enol- va bis-enol tautomer shakllarda bo‘lishi atroflicha muhokama qilingan.

    Yangi ligandlar asosida olingan kompleks birikmalar sinteziga va ularning tuzilishini o‘rganishga bag‘ishlangan, nikel(II), ruh(II),  mis(II), kobalt(II) va vanadil (II) kabi oraliq metall ionlarining kompleks birikmalari jami 155 taga etgan.

Loyiha rahbari k.f.d., prof. B.B.Umarov.

№F1-06 «Istiqlol davri o‘zbek adabiyotida SHarqu G‘arb adabiy an’analari sintezi»loyihasi asosida Tadqiqot jarayonida qiyosiy-tipologik, tarixiy-qiyosiy, psixologik va kompleks tahlil kabi metodlar qo‘llanildi.

SHarq va G‘arb badiiy an’analari sintezi tarixi va nazariyasi bo‘yicha ilmiy izlanishlar jahonning etakchi ilmiy markazlari va oliy ta’lim muassasalari, jumladan, Harvard University (AQSH), University of Bonn (Germaniya), Moskva davlat universiteti, Sankt-Peterburg davlat universiteti, Rossiya davlat gumanitar universiteti (Rossiya), Kiїvskiy natsіonalniy unіversitet (Ukraina), Latviya universiteti (Latviya), Vilniaus universitetast (Litva), Baki Dövlət Universiteti (Ozarbayjon), Jahon tillari universiteti, Toshkent davlat O‘zbek tili va adabiyoti universiteti, Samarqand davlat universiteti (O‘zbekiston)da va boshqalarda olib borilmoqda.

SHarq va G‘arb badiiy an’analari sinteziga oid olib borilayotgan tadqiqotlar natijasida qator, jumladan, quyidagi ilmiy natijalar olingan: SHarq va G‘arb badiiy an’analarining o‘ziga xosligi asoslangan (Harvard University, AQSH; University of Bonn, Germaniya); jahon adabiy an’analarining bir-biriga ta’siri aniqlangan (Moskva davlat universiteti, Rossiya), kompozitsiyani ishlab chiqish (Sankt-Peterburg davlat universiteti, Rossiya); ifoda-tasvir uslubiga xos individuallik va ananaviylik belgilari asoslangan (Vilniaus universitetast, Litva), adabiyotda yaratilgan obrazlarning o‘ziga xos xususiyatlari aniqlangan (Bakı Dövlət Universiteti, Ozarbayjon); g‘oyaviy hamda shakliy yangilanishlar, zamonaviy adabiyotda qahramon aniqlangan (Kiїvskiy natsіonalniy unіversitet, Ukraina), janrlar dinamikasi ilmiy asoslangan, adabiyotda hayot materiali va badiiy idrok, qahramon va ijtimoiy voqelik ifodasi ishlab chiqilgan (Toshkent davlat O‘zbek tili va adabiyoti universiteti, O‘zbekiston), istiqlol davri adabiyotining taraqqiyotiga xos jihatlar aniqlangan, zamonaviy asarlar poetikasi, syujet, kompozitsiyasi, janr tipologiyasi ilmiy asoslangan (Andijon, Samarqand, Buxoro davlat universiteti, O‘zbekiston).

SHarq va G‘arb badiiy an’analari sintezi masalasiqadimdan olimlarni qiziqtirib kelgan. Bu mavzuga Abu Nasr Forobiy, SHayx Ahmad Taroziy, Alisher Navoiy kabi SHarq mutafakkirlari asarlarida alohida e’tibor qaratilgan.

O.SHarafiddinov, N.Karimov, U.Normatov, B.Nazarov, N.Rahimjonov, G‘.Mo‘minov, I.G‘afurov, A.Rasulov, I.Haqulov, D.Qur’onov, N.Jabborov, S.Meli, SH.Hasanov, U.Hamdam, B.Karimov va boshqa olimlarning ishlarida istiqlol davri adabiyoti janrlari dinamikasi, ularda hayot materiali va badiiy idrok, qahramon va ijtimoiy voqelik ifodasi, syujet hamda kompozitsiya, tarix va zamon talqini singari masalalar o‘rganilgan.

Xorijlik olimlar V.Jirmunskiy, A.Karpov, V.S.Kubilyus, I.Kirpel, V.P.Kikans, M.CHislov, L.K.Dolgopolov, V.Dementevlarning ilmiy ishlarida an’ana va novatorlik masalalari, janrlar taraqqiyoti tamoyillari, folklor hamda badiiy adabiyot aloqalari o‘rganilgan.

Loyiha ishini bajarish jarayonida ko‘plab o‘zbek va jahon adabiyotshunoslarining tadqiqotlari e’tiborga olindi, ularga munosabat bildirildi. Tadqiqotimizda boshqa ilmiy ishlardan farqli badiiy an’analar sintezlashuviga ta’sir ko‘rsatgan omillar, yozuvchi va shoirlarning modern uslubiy-shakliy izlanishlari alohida tadqiq qilindi.

Tadqiqot mavzusi bo‘yicha jami yuzdan ortiq ilmiy ish, shundan, O‘zbekiston Respublikasi Oliy attestatsiya komissiyasi tomonidan asosiy ilmiy natijalarni chop etish tavsiya etilgan ilmiy nashrlarda 27 ta ilmiy maqola, 9 ta xorijiy jurnal maqolalari nashr qilindi.

“Turkiy xalqlar adabiyoti tarixi”, «Jahon adabiyoti atamalarining izohli lug‘ati» o‘quv qo‘llanmalari tayyorlanib, chop etildi va oliy o‘quv yurti talabalariga o‘quv qo‘llanma sifatida tavsiya qilindi.

Loyiha rahbari f.f.d.prof., D.S.O‘raeva

F2-FA-0-83921/F2-FA-F0383 «O‘ta o‘tkazgichlar va magnit materiallaridagi kuchli-korrelyasiyali o‘zaro ta’sirlar va ularning kritik parametrlari» loyihasi bo‘yicha Kubsimon ferromagnetikda uning spontan orientatsiyali fazoviy o‘tish sohasida domenli tuzilmaning o‘zini tutishi magnitooptik usulda tadqiq etildi.

Mavjud bo‘lgan kuchsiz ferromagnetiklar magnitli tuzilmasi nazariyasining tasavvurlari aniqlandi va olingan eksperimental natijalar tushuntirildi.  Kristalda hosil qilingan kuchlanishlar uni domen strukturasini va asosiy magnit xarakteristikalarini (koersitiv kuchlar, boshlang‘ich magnit qabul qiluvchanlik, gisterizis ilmog‘i ko‘rinishi) ma’lum darajada o‘zgarishga olib kelishi qayd etildi. Magnetikning asosiy magnit xususiyatlariga mexanik kuchlanishlarning ta’siridan tashqari, bir jinsli bo‘lmagan mexanik kuchlanishlar ham uning magnit tartiblanganlik holatini o‘zgarishiga olib kelishi aniqlandi. Kubsimon ferromagnetikda uning spontan orientatsiyali fazoviy o‘tish sohasida domenli tuzilmaning o‘zini tutishi magnitooptik usulda tadqiq etilgan.  granatlar DS evolyusiyasini uning spinli qayta orientatsiyalanish harorati yaqinida vizual kuzatildi va tahlil etildi.. 

Loyiha rahbari f.-m.f.d., prof. D.R.Djuraev.

A-13-3 «Qayta tiklanuvchi energiya manbalari qurilmalarini yanada takomillashtirish va ulardagi jarayonlarni modellashtirishni tadqiq qilish» loyihasi bo‘yicha:

1) Har xil tipdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari qurilmalarning tajriba-laboratoriya variantlari yaratildi.

2) Qurilmalarning texnik-texnologik, issiqlik-fizikaviy tavsiflari tahlil qilindi.

3) Qayta tiklanuvchi energiya manbalari qurilmalarida mahsulot sifati oshirish yo‘nalishida izlanishlar olib borildi.

4) Qurilmalarning avtomatik boshqarish imkoniyatlari va temperatura rejimlari aniqlandi.

5) Qurilmalardagi namlikni avtomatik boshqarish jarayonlari tadqiq qilindi.

6) Qurilmalardagi temperatura va namlikni avtomatik boshqarishni qurilmalar ish unumdorligini oshirish yo‘llari aniqlandi.

7) Quyosh meva quritgichlarining issiqlik o‘tkazuvchanlik va massa-almashinish jarayonlari uchun sonli usullardan foydalanib, matematik modellashtirishning algoritmi blok-sxemasi tuzildi hamda qurilmaning texnik ko‘rsatkichlarini yaxshilashga erishildi.

8) Quyosh quritgichlarini ishlab chiqarishga va fermer xo‘jaliklariga tadbiq qilish bo‘yicha tavsiyalar tayyorlandi.

9) Biomassa va distillangan suv oluvchi qurilma yaratildi, uning issiqlik-fizikaviy, texnikaviy, issiqlik massa-almashinuv jarayonlari o‘rganildi

9) Qurilmalardan olingan natijalar asosida maqolalar tayyorlanib, chop etildi. Patent olish uchun hujjatlar rasmiylashtirildi.

10) Kasb-hunar kollejlari uchun “Muqobil energiya manbalari” nomli darsligiga Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligining nashr grifi olindi.

Loyiha rahbari p.f.d., prof. S.Q.Qahhorov.

A-2-24 (24-48) «Fermer xo‘jaliklarini rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlarini aniqlash hamda mehnat munosabatlari va mahsulot etishtirishni moliyalashtirish mexanizmlarini takomillashtirishga oid me’yoriy hujjatlar to‘plamini yaratish» loyihasida Ilmiy tadqiqotning asosiy natijalari quyidagi ishlanmalarda o‘z aksini topgan:

-         Fermer xo‘jaligi rahbarlari uchun huquqiy-me’yoriy hujjatlar to‘plami tuzildi.

- Rivojlangan xorijiy davlatlarning fermer xo‘jaliklarida mahsulot etishtirish va ko‘rsatilgan xizmatlar bilan bog‘liq sarf-xarajatlarning hisob-kitobini olib borish va buxgalteriya hisobotini yuritish darajasining tahlili natijalariga muvofiq eng ijobiy tajribalarni O‘zbekistonda qo‘llash bo‘yicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqildi.

- Qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarish tarmog‘i rivojlangan davlatlarda qo‘shimcha tarmoqlar hisobiga asosiy tarmoqlarni rivojlantirishning ilg‘or tajribalarining O‘zbekiston sharoitida foydalanish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi.

- Agrokooperatsiya munosabatlarini rivojlantirish asosida ko‘p tarmoqli fermer xo‘jaliklari faoliyati samaradorligini oshirishga qaratilgan amaliy takliflar va tavsiyalar asoslab berildi.

- Ko‘p tarmoqli fermer xo‘jaliklarining raqobatbardosh mahsulot ishlab chiqarishni qiyosiy tahlil o‘tkazish asosida amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi.

Loyiha rahbari i.f.d., prof. B.N.Navro‘z-Zoda

         YOA–1–9 Aholining turli qatlamlarida psixologik xizmat ko‘rsatish amaliyoti mavzusidagi grant loyihasi asosida quyidagi natijalar qo‘lga kiritilgan:

-       yosh oilalar barqarorligini ta’minlashda ota-onalarning ijtimoiy-psixologik bilimlari muhim ahamiyatga ega;

-       oilada axloqiy tarbiya bilan mahalla, ta’lim muassasalari tarbiyasi mushtarakligini ta’minlash kerak;

-       mahalla faoliyatida psixologik va axloqiy bilimlardan foydalanib shaxslarga psixologik xizmat ko‘rsatish lozim;

-       oilaviy tarbiyaning o‘ziga xos qoidalaridan xabardor bo‘lish va kamchiliklarini psixologik-pedagogik bilimlarga tayanib bartaraf etish darkor;

-       oilada er-xotin o‘rtasidagi nizolarning omillari jumladan, ishonchsizlik, nafrat omillarining oldini olish bo‘yicha psixologik bilimlar nizolarni bartaraf etishda eng muhim manba hisoblanadi.

    Loyiha rahbari ps.f.n., dots. D.SH. Barotova

YOA–12–8  Kraxmalni modifikatsiyalash va u asosida import o‘rnini bosuvchi yangi quyuqlashtiruvchi materiallar olish texnologiyasini yaratish mavzusidagi grant loyihasi asosida kraxmalning turli modifikatsiyalarini sanoatda qo‘llash, bosma buyoqlar tarkibida uning roli va ular asosidagi kuyuklashtiruvchilarga oid adabiyotlarni o‘rganildi. Kraxmalni modifikatsiyalashning mavjud resurstejovchi usullarini o‘rganib chiqildi. Kraxmal va uni olish hamda modifikatsiyalash uchun kerakli reagentlarni tanlash bilan bar qatorda ularning xossalarini o‘rganildi. Guruch kraxmali oksidlanishi va uni oksidlangan modifikatsiyasi olinishi uchun kerakli kimyoviy reagentlarning respublikamiz kimyo sanoatida ishlab chiqarilishi  o‘rganildi. Kraxmal fosfat modifikatsiyasi olish uchun zarur kimyoviy reagent va ularni ishlab chiqarilishini o‘rganildi, ular xossasi tadqiq etildi. Kraxmalning karboksimetil xosilasini sintez kilishga kerakli reagent va uni ishlab chiqarilishini o‘rganildi, uni xossasi tadqiq etildi. Kraxmalini karboksimetillash uchun xlorsirka kislota hamda uning natriyli tuzidan foydalanib karboksimetil-kraxmal olishning laborato-riya usuli mukammal ishlab chiqildi. Kraxmalni modifikatsiyalash uchun natriy gidrofosfat va digidro-fosfat tuzlari ishtirokida kimyoviy modif-katsiyalashning resurstejamkor texnologiyasi ishlab chiqildi. Guruch kraxmalini oksidlash uchun oksidlovchi reagentlarning respublikamiz kimyoviy korxonalari maxsulotlari ichidan  natriy xlorat ishtirokida oksidlash laboratoriya sharoitida ishlab chiqildi.

Loyiha rahbari t.f.n., dots. M.S. SHaripov  

2016 yilda o‘tkazilgan Davlat ilmiy-texnik dasturlari doirasida Fan va texnologiyalarni rivojlantirishni muvofiqlashtirish qo‘mitasi fan va texnologiyalar taraqqiyotining 2012-2020 yillarga mo‘ljallangan ustuvor yo‘nalishlari amaliyotini ta’minlash maqsadida bajarilishi 2017-2020 yillarga mo‘ljallangan fundamental va amaliy, innovatsiya hamda “Akademik harakatchanlik-2017” amaliy tadqiqotlar davlat ilmiy-texnik dasturlarini shakllantirish uchun loyihalar tanloviga universitet professor-o‘qituvchilari tomonidan 26 ta loyiha taqdim etilgan.

   Buxoro davlat universitetida olib borilayotgan fundamental, amaliy, innovatsion ilmiy tadqiqot  loyihalarining va xo‘jalik shartnomalarining bajarilishi bo‘yicha hisobot davrida erishilgan natijalar

Loyixa rakami

loyixa mavzusi

eng muxim ilmiy natijalar (30 suzdan ortik bulmagan)

1

F-4-07-

Statistik fizika modellarining chiziqli bo‘lmagan integral tenglamalari va ularning tadbiqlari

Integrodifferensial cheksiz tor tebranish tenglamasi uchun integral hadi bir o‘zgaruvchili yadrosini aniqlash bo‘yicha teskari masala o‘rganildi. Teskari masala echimining lokal,  global mavjudlik va yagonalik teoremalari uzluksiz funksiyalar fazosida vaznli ekvivalent normalar kiritilib, siqiluvchan akslantirishlar prinsipidan foydalangan holda isbotlandi.

2

F-7-20

 Ketoaldegik va ketoefirlarning xossalari komplekslari, ularning tuzilishi va xossalari

Olingan yangi turkum ligadlar bilan 3d-metallardan Ni(II), Zn(II), Co(II), Cu(II) va VO(II) kabi ionlarning mono- va qo‘sh yadroli kompleks birikmalari sintez qilindi, ularning tarkibi va tuzilishi element analizi va spektral tadqiqotlar (IK-, PMR-, EPR) bilan o‘rganildi va 4 komplekslarning monokristallari o‘stirilib talqin qilinmoqda.

3

F-1-06

Istiqlol davri o‘zbek adabiyoti SHarqu g‘arb adabiy an’anlari sintezi

Zamonaviy o‘zbek adabiyoti muammolari bo‘yicha darslik yozildi. Grant a’zosi D.H.Quvvatova “XX asr ikkinchi yarmi o‘zbek dostonchiligining taraqqiyot xususiyatlari” mavzusidagi doktorlik dissertatsiyasini 29.06.2016.  A.Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetida muvaffaqiyatli  himoya qildi.

4

F2-FA-0-83921/F2-FA-F0383

O‘ta o‘tkazgichlar va magnit materiallaridagi kuchli-korrelyasiyali o‘zaro ta’sirlar va ularning kritik parametrlari

Nodir er  va ishqoriy er elementlari panjara osti ionlarining magnitli o‘zaro ta’sirga va magnitli qo‘zg‘alish spektrlariga ta’siri aniqlandi. Granatlar DS evolyusiyasini uning spinli qayta orientatsiyalanish harorati yaqinida vizual kuzatildi va tahlil etildi

5

A-2-24 (A-2-48)

 Fermer xo‘jaliklarini rivojlantirishning usutuvor yo‘nalishlarini aniqlash hamda mehnat munosabatlari va mahsulot etishtirishni moliyalashtirish mexanizmlarini takomillashtirishga oid me’yoriy hujjatlar to‘plamini yaratish

Agrokooperatsiya munosabatlarini rivojlantirish asosida ko‘p tarmoqli fermer xo‘jaliklari faoliyati samaradorligini oshirishga qaratilgan amaliy takliflar va tavsiyalar asoslab berildi. Ko‘p tarmoqli fermer xo‘jaliklarining raqobatbardosh mahsulot ishlab chiqarishni qiyosiy tahlil o‘tkazish asosida amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi.

6

A-13-3

Qayta tiklanuvchi energiya manbalari qurilmalarini yanada takomillashtirish va ulardagi jarayonlarni modellashtirishni tadqiq qilish

qo‘yilgan masalani hal qilishda issiqlik texnikasining nazariy asosida, issiqlik o‘tkazuvchanlik tenglamalaridan sonli usullaridan foydalanib matematik modellashtirishning algoritmi blok-sxemasi tuzildi, hamda qurilmalarning texnik qursatkichlarini yaxshilashga tadbiq qilindi.

7

YOA–1–9

Aholining turli qatlamlarida psixologik xizmat ko‘rsatish amaliyoti

oilada er-xotin o‘rtasidagi nizolarning omillari jumladan, ishonchsizlik, nafrat omillarining oldini olish bo‘yicha psixologik bilimlar nizolarni bartaraf etishda eng muhim manba hisoblanadi.

8

YOA–12–8 

Kraxmalni modifikatsiyalash va u asosida import o‘rnini bosuvchi yangi quyuqlashtiruvchi materiallar olish texnologiyasini yaratish

Kraxmalni modifikatsiyalash uchun natriy gidrofosfat va digidro-fosfat tuzlari ishtirokida kimyoviy modifikatsiyalashning resurstejamkor texnologiyasi ishlab chiqildi. Guruch kraxmalini oksidlash uchun oksidlovchi reagentlarning respublikamiz kimyoviy korxonalari maxsulotlari ichidan  natriy xlorat ishtirokida oksidlash laboratoriya sharoitida ishlab chiqildi.

 

 

 

Bog`lanish

Address: Muljal: Buxoro shahri Abu Ali ibn Sino nomidagi favvoralar maydoni

Manzil: Buxoro sh. Muhammad Iqbol ko`chasi 11 uy

Phone: Telefon: 8(365) 221-29-14

Fax: Fax: 8(365) 221-27-07

Avtobus yo`nlaishlai: 33,86, 88, 6, 77, 10, 76, 72, 25

Google xaritada